Art. 299 KSH – odpowiedzialność członków zarządu za długi spółki z o.o.

Spółka z o.o. nie zapłaciła Twojej faktury, a egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna? A może to Ty dostałeś pozew jako członek zarządu za zobowiązania spółki?

Art. 299 Kodeksu spółek handlowych przewiduje osobistą odpowiedzialność członków zarządu spółki z o.o. za jej zobowiązania, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. W praktyce oznacza to, że wierzyciel może — po spełnieniu określonych warunków — dochodzić zapłaty bezpośrednio od członków zarządu.

Nie jest to jednak odpowiedzialność automatyczna. Członek zarządu może się bronić, wykazując m.in., że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego bądź zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu. Może również wykazać brak swojej winy w niezgłoszeniu upadłości albo brak szkody po stronie wierzyciela.

Poniżej wyjaśniamy, kiedy działa art. 299 KSH, jak wierzyciel może pozwać zarząd, jak członek zarządu może się bronić i jakie znaczenie mają najnowsze orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i TSUE.

Dlaczego zarząd spółki z o.o. może odpowiadać prywatnym majątkiem?

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jest odrębnym podmiotem prawa. Co do zasady odpowiada za swoje zobowiązania własnym majątkiem. Wspólnicy nie odpowiadają za zobowiązania spółki tylko dlatego, że posiadają udziały.

To jedna z podstawowych zalet spółki z o.o. i jeden z powodów, dla których przedsiębiorcy wybierają tę formę działalności.

Art. 299 KSH wprowadza jednak szczególną ochronę wierzycieli. Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu mogą odpowiadać solidarnie za jej zobowiązania.

Pełne brzmienie art. 299 § 1 KSH jest następujące:

Odpowiedzialność ta ma charakter szczególny. W orzecznictwie wiąże się ją z niezaspokojeniem wierzyciela wskutek bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce oraz z mechanizmem ochrony wierzycieli przed skutkami zaniechania przez zarząd właściwych działań w razie niewypłacalności spółki.

W praktyce wierzyciel nie musi udowadniać wszystkich elementów winy członka zarządu tak, jak w klasycznym procesie odszkodowawczym. Po wykazaniu podstawowych przesłanek odpowiedzialności ciężar obrony przesuwa się na członka zarządu.

Trzy podstawowe warunki odpowiedzialności z art. 299 KSH

Aby skutecznie dochodzić zapłaty od członka zarządu, wierzyciel powinien wykazać podstawowe przesłanki odpowiedzialności.

1. Zobowiązanie spółki musi istnieć

Wierzyciel powinien wykazać, że spółka z o.o. była jego dłużnikiem.

W praktyce najczęściej robi się to przez przedstawienie prawomocnego wyroku, prawomocnego nakazu zapłaty albo innego tytułu egzekucyjnego przeciwko spółce. Sama nieopłacona faktura co do zasady nie wystarczy, jeżeli wierzyciel chce oprzeć roszczenie wobec zarządu na uprzednio stwierdzonej wierzytelności spółki.

Typowa ścieżka wygląda więc następująco:

• najpierw sprawa przeciwko spółce,
• następnie egzekucja przeciwko spółce,
• a dopiero po jej bezskuteczności — pozew przeciwko członkom zarządu.

Istnieją jednak sytuacje szczególne. Jeżeli spółka została wykreślona z KRS i nie można już uzyskać przeciwko niej tytułu egzekucyjnego, orzecznictwo dopuszcza możliwość wykazywania istnienia wierzytelności bezpośrednio w procesie przeciwko członkom zarządu. Każdorazowo wymaga to jednak dokładnej analizy.

2. Egzekucja przeciwko spółce musi być bezskuteczna

Drugą podstawową przesłanką jest bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce.

Najczęściej dowodem jest postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji wobec braku majątku pozwalającego na zaspokojenie wierzyciela.

Nie jest to jednak jedyny możliwy dowód. Bezskuteczność egzekucji może wynikać również z innych okoliczności, jeżeli jasno pokazują, że spółka nie posiada majątku pozwalającego na realne zaspokojenie wierzyciela.

W praktyce mogą to być przykładowo:

• postanowienie o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości z powodu braku majątku na koszty postępowania,
• dokumenty finansowe spółki wskazujące na brak realnego majątku,
• wykreślenie spółki z KRS w trybie przewidzianym dla podmiotów bez majątku,
• inne dowody pokazujące, że egzekucja wobec spółki byłaby bezcelowa.

Trzeba jednak pamiętać, że wierzyciel powinien wykazać rzeczywistą bezskuteczność egzekucji. Z kolei pozwany członek zarządu może bronić się, wskazując, że spółka posiadała majątek, z którego egzekucja mogła przynieść realny rezultat.

3. Pozwany musiał pełnić funkcję członka zarządu w okresie istotnym dla odpowiedzialności

Odpowiedzialność z art. 299 KSH dotyczy członków zarządu spółki z o.o.

Nie decyduje wyłącznie sam wpis do KRS. Wpis członka zarządu do rejestru ma zasadniczo charakter deklaratoryjny. Istotne jest rzeczywiste pełnienie funkcji członka zarządu.

Odpowiedzialność może dotyczyć zarówno aktualnych, jak i byłych członków zarządu. Co do zasady istotne jest, czy w czasie pełnienia przez daną osobę funkcji istniała podstawa zobowiązania spółki oraz czy wykonywała ona mandat w okresie, w którym powinien zostać zgłoszony wniosek o ogłoszenie upadłości.

Zakres odpowiedzialności może obejmować także świadczenia, które stały się wymagalne później, jeżeli wynikają ze stosunku prawnego istniejącego w czasie pełnienia funkcji. Nie odpowiada natomiast osoba, która skutecznie przestała być członkiem zarządu przed powstaniem podstawy zobowiązania, tylko dlatego, że nadal figurowała w KRS. W razie sporu znaczenie mają dokumenty powołania, odwołania albo rezygnacji oraz data skutecznego ustania funkcji.

Jak członek zarządu może się uwolnić od odpowiedzialności?

Art. 299 § 2 KSH przewiduje kilka podstawowych sposobów obrony członka zarządu.

Ciężar dowodu spoczywa na pozwanym członku zarządu. To on musi wykazać, że zachodzi jedna z przesłanek uwalniających go od odpowiedzialności.

Wniosek o upadłość złożony we właściwym czasie

Pierwszą i najważniejszą linią obrony jest wykazanie, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości.

Taką samą funkcję egzoneracyjną może spełnić wydane we właściwym czasie postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu.

Dla członka zarządu kluczowe jest zachowanie dokumentów:

• wniosku o ogłoszenie upadłości,
• potwierdzenia jego złożenia,
• dowodu uiszczenia opłaty,
• korespondencji z sądem,
• uchwał i protokołów zarządu,
• analiz finansowych wskazujących, kiedy pojawił się stan niewypłacalności.

Samo twierdzenie, że zarząd „rozważał upadłość”, nie wystarczy. Liczą się konkretne czynności i ich data.

Brak winy w niezgłoszeniu wniosku o upadłość

Drugą przesłanką obrony jest wykazanie, że niezgłoszenie wniosku o upadłość nastąpiło bez winy danego członka zarządu.

Ta przesłanka jest trudna, ale nie jest całkowicie iluzoryczna.

Pozwany może próbować wykazać, że mimo dochowania należytej staranności nie miał realnej możliwości złożenia wniosku albo nie miał wiedzy o okolicznościach uzasadniających upadłość z przyczyn od niego niezależnych.

Trzeba jednak uważać. Sam wewnętrzny podział obowiązków w zarządzie, np. twierdzenie, że „finansami zajmował się prezes”, z reguły nie wystarczy. Członek zarządu ma obowiązek interesować si�