Art. 191 KK. Zmuszanie i wymuszenie zwrotu wierzytelności. Co grozi i gdzie kończy się windykacja

Artykuł 191 Kodeksu karnego chroni wolność decyzji: prawo do tego, żeby nikt przemocą ani groźbą nie narzucał innej osobie określonego zachowania. Przepis obejmuje trzy typy czynów. Paragraf pierwszy dotyczy zmuszania przy użyciu przemocy wobec osoby lub groźby bezprawnej, paragraf 1a – szczególnej postaci przemocy pośredniej utrudniającej korzystanie z lokalu mieszkalnego, a paragraf drugi, surowiej zagrożony, dotyczy zmuszania w celu wymuszenia zwrotu wierzytelności.

Poniżej omawiamy znamiona wszystkich trzech typów z art. 191 KK w brzmieniu obowiązującym od 1 października 2023 r., rozgraniczenie z groźbą karalną, wymuszeniem rozbójniczym i nękaniem, tryb ścigania i przedawnienie, linie obrony oraz katalog zachowań, które w windykacji są dozwolone i tych, które przekraczają granicę prawa karnego.

Brzmienie art. 191 KK po nowelizacji

Kto, stosując przemoc wobec osoby lub groźbę bezprawną, zmusza ją lub inną osobę do określonego działania, zaniechania lub znoszenia, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3 (art. 191 § 1 KK). Tej samej karze podlega, kto w celu zmuszenia innej osoby do określonego działania, zaniechania lub znoszenia stosuje przemoc innego rodzaju uporczywie lub w sposób istotnie utrudniający innej osobie korzystanie z zajmowanego lokalu mieszkalnego (§ 1a).

Jeżeli sprawca działa w sposób określony w § 1 w celu wymuszenia zwrotu wierzytelności, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 (§ 2). Ściganie przestępstwa określonego w § 1 lub 1a następuje na wniosek pokrzywdzonego (§ 3).

Do 30 września 2023 r. paragraf pierwszy brzmiał inaczej: karalne było stosowanie przemocy lub groźby bezprawnej „w celu zmuszenia” innej osoby, a więc przestępstwo było dokonane z chwilą użycia środka, niezależnie od tego, czy ofiara uległa.

Ustawa z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny (Dz.U. z 2022 r. poz. 2600), której wejście w życie przesunięto na 1 października 2023 r., zastąpiła w § 1 zwrot celowościowy słowem „zmusza”. Od tej daty typ podstawowy jest przestępstwem skutkowym: dokonanie wymaga, aby pokrzywdzony rzeczywiście podjął narzucone zachowanie, a jeżeli do tego nie doszło, w grę wchodzi odpowiedzialność za usiłowanie (art. 13 § 1 KK). Ponieważ § 2 odwołuje się do działania „w sposób określony w § 1”, skutek w postaci zmuszenia jest obecnie wymagany także do dokonania czynu z § 2. Ta sama nowelizacja objęła ściganiem na wniosek typ z § 1, który wcześniej ścigano z urzędu.

Dla czynów popełnionych przed 1 października 2023 r. ustawa zmieniająca zawiera przepisy przejściowe. Tryb ścigania ocenia się według dawnego brzmienia § 3, które obejmowało wnioskiem tylko § 1a; czyn z § 1 popełniony przed tą datą jest więc nadal ścigany z urzędu (art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2022 r.).

Przepisy o przedawnieniu stosuje się natomiast w nowym brzmieniu, chyba że termin przedawnienia już upłynął (art. 25 tej ustawy). W pozostałym zakresie, w tym przy ocenie znamion czynu, stosuje się ustawę nową, jednak należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy (art. 4 § 1 KK). Wymaga to porównania obu wersji przepisu w każdej sprawie dotyczącej zdarzeń sprzed tej daty.

Znamiona typu podstawowego (§ 1)

Przemoc wobec osoby

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 10 grudnia 1998 r. (I KZP 22/98), wydanej na tle pytania prawnego o zakres pojęcia przemocy w art. 191 § 1 KK, przyjął, że przemoc wobec osoby jako forma zmuszania może polegać tylko na bezpośrednim fizycznym oddziaływaniu na człowieka i nie obejmuje oddziaływania pośredniego, tak zwanej przemocy pośredniej, przez postępowanie z rzeczą.

Odcięcie prądu, wymiana zamków czy zabranie kluczyków od samochodu, jeżeli stanowią wyłącznie oddziaływanie na rzecz, nie są przemocą wobec osoby w rozumieniu § 1. Inaczej należy ocenić posłużenie się rzeczą jako narzędziem bezpośredniego oddziaływania na człowieka – przykładowo użycie samochodu do spychania pokrzywdzonego może być przemocą wobec osoby. Od 7 stycznia 2016 r. część zachowań polegających na przemocy pośredniej obejmuje § 1a, ale tylko w kontekście korzystania z zajmowanego lokalu mieszkalnego. Poza tym kontekstem oddziaływanie na rzecz może stanowić inne przestępstwo, na przykład uszkodzenie mienia (art. 288 KK).

Groźba bezprawna

Groźbą bezprawną jest zarówno groźba, o której mowa w art. 190 KK, jak i groźba spowodowania postępowania karnego lub innego postępowania, w którym może zostać nałożona administracyjna kara pieniężna, jak również rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci zagrożonego lub jego osoby najbliższej; nie stanowi groźby zapowiedź spowodowania postępowania karnego lub innego postępowania, jeżeli ma ona jedynie na celu ochronę prawa naruszonego przestępstwem lub zachowaniem zagrożonym administracyjną karą pieniężną (art. 115 § 12 KK). Groźba bezprawna jest więc pojęciem szerszym niż groźba karalna: obejmuje także szantaż postępowaniem i szantaż kompromitującą informacją.

Wyjątek z końcowej części art. 115 § 12 KK ma zasadnicze znaczenie dla wierzycieli. Zapowiedź złożenia zawiadomienia o przestępstwie nie jest groźbą bezprawną tylko wtedy, gdy służy wyłącznie ochronie prawa rzeczywiście naruszonego tym przestępstwem. Samo istnienie długu ani przekonanie wierzyciela o oszustwie nie daje automatycznie prawa do używania zawiadomienia jako narzędzia nacisku. Bezpieczniej jest rzeczowo opisać podstawy podejrzenia i zamiar skorzystania z legalnej drogi, bez uzależniania złożenia zawiadomienia od zapłaty. Grożenie zawiadomieniem bezzasadnym, fałszywym albo dotyczącym czynu niezwiązanego z naruszonym prawem może stanowić groźbę bezprawną.

Zmuszenie do określonego działania, zaniechania lub znoszenia

Sprawca musi zmierzać do narzucenia konkretnego zachowania: podpisania dokumentu, wycofania zawiadomienia, opuszczenia lokalu, zaprzestania kontaktów, zapłaty. Od 1 października 2023 r. dokonanie typu z § 1 wymaga, aby zmuszenie nastąpiło; sama przemoc lub groźba bez skutku stanowi usiłowanie, zagrożone tą samą karą, ale podlegające odrębnej ocenie przy wymiarze kary. Przestępstwo jest umyślne i może być popełnione wyłącznie z zamiarem bezpośrednim, ponieważ sprawca dąży do określonego zachowania ofiary.

Zmuszanie do opuszczenia lokalu (§ 1a)

Paragraf 1a obejmuje stosowanie przemocy innego rodzaju niż przemoc wobec osoby, jeżeli sprawca działa w celu zmuszenia innej osoby do określonego zachowania, a przemoc ta jest stosowana uporczywie lub w sposób istotnie utrudniający korzystanie z zajmowanego lokalu mieszkalnego.

Typowe stany faktyczne to odcinanie mediów, demontaż drzwi, wymiana zamków, zalewanie lokalu czy prowadzenie uciążliwych prac w celu pozbycia się lokatorów. Przepis dotyczy „zajmowanego lokalu”, a więc chroni także osoby bez tytułu prawnego; wobec lokatora zajmującego lokal bezprawnie właścicielowi pozostaje droga sądowa o opróżnienie lokalu, nie samopomoc. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego (§ 3).

Wymuszenie zwrotu wierzytelności (§ 2)

Typ z § 2 różni się od typu podstawowego celem: sprawca działa w celu wymuszenia zwrotu wierzytelności. Zagrożenie karą jest wyższe – od 3 miesięcy do 5 lat – a przestępstwo jest ścigane z oskarżenia publicznego z urzędu, bez wniosku pokrzywdzonego. Sprawcą nie musi być wierzyciel; może nim być osoba działająca na jego zlecenie. Zlecający może odpowiadać za podżeganie (art. 18 § 2 KK) albo sprawstwo polecające, jeżeli umyślnie nakłania do użycia bezprawnych metod lub poleca ich zastosowanie.

Dla kwalifikacji z § 2 istotne jest, czy sprawca działa w celu odzyskania realnej i zasługującej na ochronę prawną wierzytelności albo pozostaje w usprawiedliwionym okolicznościami przekonaniu, że taka wierzytelność istnieje. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 22 maja 2014 r. (II KK 346/13), wydanym na tle żądania wynikającego z nielegalnej transakcji, podkreślił, że bezprawne egzekwowanie roszczenia pozbawionego elementarnych cech wierzytelności w rozumieniu prawa cywilnego nie korzysta z kwalifikacji z art. 191 § 2 KK.

Brak realnej lub prawnie chronionej wierzytelności wyłącza kwalifikację z art. 191 § 2 KK, ale nie oznacza automatycznie odpowiedzialności za wymuszenie rozbójnicze. Art. 282 KK ma własne znamiona dotyczące użytego środka, celu osiągnięcia korzyści majątkowej i doprowadzenia pokrzywdzonego do rozporządzenia mieniem albo zaprzestania działalności gospodarczej. Zależnie od faktów w grę mogą wchodzić art. 282 KK, art. 191 § 1 KK, usiłowanie albo inny przepis.

Istnienie wierzytelności nie legalizuje środków. Wierzyciel, który ma prawomocny wyrok, a mimo to przemocą lub groźbą bezprawną zmusza dłużnika do zapłaty, wypełnia znamiona § 2. Prawo przewiduje dla niego drogę egzekucji komorniczej, a nie samopomoc; wierzytelność ma znaczenie jedynie dla kwalifikacji czynu, nie dla wyłączenia odpowiedzialności.

Rozgraniczenie z sąsiednimi przepisami

Przepis	Istota	Cel sprawcy	Kara	Tryb ścigania
art. 190 § 1 KK (groźba karalna)	groźba popełnienia przestępstwa wzbudzająca uzasadnioną obawę	brak celu zmuszenia; sama groźba	do 3 lat	na wniosek
art. 191 § 1 KK	przemoc wobec osoby lub groźba bezprawna prowadząca do zmuszenia	zmuszenie do działania, zaniechania, znoszenia	do 3 lat	na wniosek (czyny od 1 października 2023 r.); wcześniejsze z urzędu
art. 191 § 1a KK	przemoc innego rodzaju, stosowana uporczywie lub w sposób istotnie utrudniający korzystanie z lokalu mieszkalnego	zmuszenie	do 3 lat	na wniosek
art. 191 § 2 KK	działanie w sposób określony w § 1; do dokonania potrzebny jest skutek w postaci zmuszenia	wymuszenie zwrotu wierzytelności	od 3 miesięcy do 5 lat	z urzędu
art. 282 KK (wymuszenie rozbójnicze)	przemoc, groźba zamachu na życie lub zdrowie albo gwałtownego zamachu na mienie, względnie szantaż określony w § 2	osiągnięcie korzyści majątkowej, doprowadzenie do rozporządzenia mieniem	od roku do 10 lat	z urzędu
art. 190a § 1 KK (nękanie)	uporczywe nękanie wzbudzające poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie naruszające prywatność	brak wymogu zmuszania	od 6 miesięcy do 8 lat	na wniosek

Rozróżnienie między art. 190 a art. 191 § 1 KK sprowadza się przede wszystkim do funkcji groźby i skutku: groźba karalna jest dokonana, gdy wzbudza uzasadnioną obawę, natomiast dokonanie zmuszania wymaga, aby przemoc lub groźba doprowadziły do określonego działania, zaniechania lub znoszenia. Groźba „pobiję cię” może wyczerpywać art. 190; „pobiję cię, jeśli nie wycofasz skargi” – art. 191 § 1, jeżeli pokrzywdzony ulegnie, a w przeciwnym razie może stanowić usiłowanie.

Rozróżnienie między § 2 a art. 282 KK nie sprowadza się wyłącznie do istnienia wierzytelności. Realny, prawnie chroniony dług jest istotny dla art. 191 § 2, natomiast art. 282 wymaga spełnienia własnych znamion dotyczących środka, celu korzyści majątkowej i rozporządzenia mieniem albo zaprzestania działalności. Nękanie z art. 190a KK może pozostawać w zbiegu z art. 191, gdy uporczywe działania zmierzają do wymuszenia zachowania.

Przedawnienie, warunkowe umorzenie, kara

Karalność występku zagrożonego karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata ustaje po 10 latach, a pozostałych występków po 5 latach od popełnienia (art. 101 § 1 pkt 3 i 4 KK). Dla § 2 termin wynosi więc 10 lat, dla § 1 i § 1a 5 lat; jeżeli w tym okresie wszczęto postępowanie, karalność ustaje odpowiednio po 10 albo 5 latach od zakończenia tego okresu (art. 102 § 1 KK).

Wszystkie typy z art. 191 KK są zagrożone karą nieprzekraczającą 5 lat, co dopuszcza warunkowe umorzenie postępowania, jeżeli wina i społeczna szkodliwość nie są znaczne, okoliczności nie budzą wątpliwości, a sprawca niekarany za przestępstwo umyślne daje podstawę do przypuszczenia, że będzie przestrzegał porządku prawnego (art. 66 § 1 i 2 KK).

Pojednanie z pokrzywdzonym, naprawienie szkody lub uzgodnienie sposobu jej naprawienia może przemawiać na korzyść sprawcy przy ocenie prognozy kryminologicznej i społecznej szkodliwości. W razie warunkowego umorzenia sąd co do zasady nakłada obowiązek naprawienia szkody, a w miarę możliwości także obowiązek zadośćuczynienia (art. 67 § 3 KK). Zamiast kary pozbawienia wolności nieprzekraczającej roku sąd może orzec karę ograniczenia wolności nie niższą od 4 miesięcy albo grzywnę nie niższą od 150 stawek dziennych, o ile spełnione są warunki art. 37a § 1 KK i nie zachodzi wyłączenie z § 2. Na wniosek pokrzywdzonego sąd orzeka obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia na zasadach art. 46 § 1 KK.

Obrona w sprawie z art. 191 KK

Linia obrony zależy od tego, które znamię jest sporne. W sprawach z § 1 najczęściej bada się skutek w postaci zmuszenia, charakter groźby oraz rodzaj przemocy. Uchwała I KZP 22/98 wyłącza z pojęcia przemocy wobec osoby samo pośrednie oddziaływanie na rzecz, ale nie każdy przypadek użycia rzeczy: jeżeli rzecz staje się narzędziem bezpośredniego oddziaływania na człowieka, zachowanie może stanowić przemoc wobec osoby. Zapowiedź legalnego postępowania nie jest groźbą bezprawną tylko w granicach art. 115 § 12 in fine KK.

Po nowelizacji istotne jest, czy doszło do zmuszenia. Brak skutku oznacza co do zasady usiłowanie zarówno przy § 1, jak i – z uwagi na odwołanie do sposobu działania określonego w § 1 – przy § 2. Ma to znaczenie dla kwalifikacji i wymiaru kary.

W sprawach z § 2 obrona koncentruje się między innymi na istnieniu prawnie chronionej wierzytelności lub usprawiedliwionego przekonania sprawcy o jej istnieniu, na rodzaju użytych środków i na tym, czy rzeczywiście doszło do zmuszenia. Brak wierzytelności wyłącza § 2, lecz nie przesądza sam przez się o art. 282 KK. Dla wymiaru kary mogą mieć znaczenie okoliczności konfliktu, brak uprzedniej karalności, pojednanie i naprawienie szkody; nie należy jednak traktować samej „prowokacji dłużnika” jako usprawiedliwienia przemocy lub groźby.

Jeżeli czyn jest ścigany na wniosek (§ 1a, a § 1 przy czynach popełnionych od 1 października 2023 r.), cofnięcie wniosku przez pokrzywdzonego za zgodą prokuratora lub sądu prowadzi do umorzenia postępowania (art. 12 § 3 KPK); w sprawach z § 2 taka droga nie istnieje, ale pojednanie i mediacja pozostają istotne dla warunkowego umorzenia.

Windykacja a art. 191 § 2 KK. Co wolno, a co jest przestępstwem

Zachowanie	Ocena prawna
Wezwania do zapłaty, noty, przedsądowe pisma z zapowiedzią pozwu, egzekucji, wpisu do BIG po spełnieniu warunków ustawowych	dozwolone
Zapowiedź zawiadomienia o przestępstwie, gdy służy wyłącznie ochronie prawa rzeczywiście naruszonego tym przestępstwem	co do zasady dozwolone (art. 115 § 12 in fine KK); zawsze wymaga oceny kontekstu
Telefony i korespondencja w rozsądnych godzinach i częstotliwości, negocjacje, ugoda	dozwolone
Zapowiedź ujawnienia kompromitujących informacji niezwiązanych z długiem w zamian za zapłatę	groźba bezprawna; art. 191 § 2 KK
Przyjazd do dłużnika połączony z wyraźną groźbą, przemocą, blokowaniem wyjścia albo zabraniem rzeczy bez zgody	może wypełniać art. 191 § 2 KK i pozostawać w zbiegu z innymi przepisami, zależnie od faktów
Groźby wobec rodziny dłużnika, nachodzenie w pracy, dziesiątki telefonów dziennie	art. 190, 190a, 191 § 2 KK w zależności od okoliczności
Wymuszanie zapłaty za nieistniejący dług	nie wyczerpuje art. 191 § 2 KK; kwalifikacja zależy od użytych środków, zamiaru i skutku, a art. 282 KK ma własne znamiona

Granica przebiega między środkami, które prawo przewiduje dla wierzyciela – wezwaniem, pozwem, egzekucją i wpisem do rejestru po spełnieniu warunków ustawowych – a środkami wykluczonymi niezależnie od słuszności roszczenia. Wierzyciel, który zleca windykację terenową, powinien wiedzieć, jakimi metodami działa zleceniobiorca; nakłanianie do użycia przemocy lub groźby może rodzić odpowiedzialność za podżeganie (art. 18 § 2 KK). Firmy windykacyjne nie mają uprawnień egzekucyjnych komornika. Projekt ustawy o działalności windykacyjnej i zawodzie windykatora z 2023 r. nie został uchwalony; we wrześniu 2026 r. nie obowiązuje odrębna ustawa wprowadzająca licencję windykatora i projektowane limity kontaktów.

Pokrzywdzony. Jak zgłosić i czego może żądać

Osoba zmuszana powinna zabezpieczyć dowody: nagrania rozmów i wiadomości, zrzuty ekranu, dane świadków, dokumentację obrażeń. W sprawach z § 1a oraz z § 1 dotyczących czynów popełnionych od 1 października 2023 r. konieczny jest wniosek o ściganie, który można złożyć wraz z zawiadomieniem o przestępstwie; w sprawach z § 2 wystarczy zawiadomienie.

Pokrzywdzony może działać jako oskarżyciel posiłkowy i wnosić o obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienie (art. 46 § 1 KK). W sprawach związanych z przemocą w środowisku domowym może wchodzić w grę nakaz opuszczenia lokalu i zakaz zbliżania na zasadach art. 275a KPK, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki tego środka. Nagrywanie rozmowy, w której uczestniczy sam pokrzywdzony, nie jest przestępstwem z art. 267 KK i może stanowić dowód.

Typowe sytuacje

• Wierzyciel przyjechał z dwoma kolegami po klucze do auta dłużnika. Sama obecność kilku osób ani ogólna zapowiedź „konsekwencji” nie przesądza jeszcze o art. 191 § 2 KK. Jeżeli jednak wierzyciel lub jego towarzysze stosują wyraźną groźbę bezprawną, przemoc, blokują wyjście albo wymuszają wydanie kluczy, realna wierzytelność może uzasadniać kwalifikację z § 2, a zabranie rzeczy – także ocenę na podstawie innych przepisów.
• Kontrahent pisze: „jeśli nie zapłacisz do piątku, składam zawiadomienie o oszustwie”. Jeżeli dług powstał w okolicznościach wskazujących na oszustwo, zapowiedź służy ochronie naruszonego prawa i nie jest groźbą bezprawną (art. 115 § 12 KK). Jeżeli jest instrumentem nacisku bez związku z przestępstwem, może stanowić groźbę bezprawną.
• Właściciel kamienicy odcina prąd lokatorom, żeby się wyprowadzili. Art. 191 § 1a KK; ściganie na wniosek pokrzywdzonych.
• Sąsiad grozi pobiciem, jeśli samochód nadal będzie parkowany pod jego oknem. Groźba bezprawna w celu zmuszenia do zaniechania: art. 191 § 1 KK, jeżeli doszło do zmuszenia, w przeciwnym razie usiłowanie; ewentualnie art. 190 § 1 KK.
• Firma windykacyjna dzwoni kilkadziesiąt razy dziennie i przyjeżdża do pracy dłużnika. W zależności od treści rozmów: art. 190a KK (nękanie), art. 191 § 2 KK (jeżeli padają groźby bezprawne w celu wymuszenia zapłaty), a niezależnie od tego naruszenie dóbr osobistych.

Mity o art. 191 KK

„Jeśli dług istnieje, mogę go odebrać siłą.” Istnienie realnego i prawnie chronionego długu może mieć znaczenie dla kwalifikacji z § 2, ale nie wyłącza odpowiedzialności. Nie przesądza też automatycznie, że każdy czyn będzie kwalifikowany z § 2 zamiast art. 282; o kwalifikacji decyduje komplet znamion.

„Groźba w wiadomości to nie przestępstwo.” Forma nie ma znaczenia; groźba bezprawna wyrażona pisemnie, w komunikatorze lub przez osobę trzecią wypełnia znamiona tak samo jak wypowiedziana osobiście.

„Art. 191 § 2 to łagodniejsza wersja rozboju.” To odrębny typ, którego wyróżnikiem jest cel wymuszenia zwrotu realnej i prawnie chronionej wierzytelności. Rozbój i wymuszenie rozbójnicze mają własne znamiona dotyczące sposobu działania, celu i skutku; nie można ich rozgraniczać od art. 191 § 2 wyłącznie według prostego pytania, czy sprawca miał tytuł do pieniędzy.

„Wystarczy grozić, żeby odpowiadać za dokonanie.” Od 1 października 2023 r. typ z § 1 jest skutkowy, a przez odesłanie do sposobu działania z § 1 skutek jest wymagany również do dokonania typu z § 2. Bez zmuszenia w grę może wchodzić usiłowanie oraz – zależnie od treści groźby – odpowiedzialność z innego przepisu.

„Zapowiedź zgłoszenia na policję to zawsze groźba bezprawna.” Nie, jeżeli ma jedynie na celu ochronę prawa naruszonego przestępstwem (art. 115 § 12 in fine KK).

Pomoc kancelarii w sprawach o zmuszanie i wymuszenie

Kancelaria PMTW w Tychach prowadzi obronę w sprawach o zmuszanie i wymuszenie zwrotu wierzytelności, w tym w sprawach wierzycieli, którym postawiono zarzut z art. 191 § 2 KK po samodzielnej próbie odzyskania długu, reprezentuje pokrzywdzonych jako oskarżycieli posiłkowych oraz doradza wierzycielom i firmom windykacyjnym, jak prowadzić windykację w granicach prawa. Pomoc kancelarii jest szczególnie użyteczna przy ocenie, czy konkretna wypowiedź stanowi groźbę bezprawną, oraz przy rozgraniczeniu odpowiedzialności z art. 191 § 2 i art. 282 KK, bez obiecywania określonego rozstrzygnięcia.

Obsługujemy klientów z Tychów, Katowic, Mikołowa, Pszczyny, Bierunia, Lędzin, Łazisk Górnych, Żor, Oświęcimia i całego regionu, także zdalnie. Pierwszy kontakt służy ustaleniu charakteru sprawy, zakresu pracy i wynagrodzenia, zanim klient zdecyduje o zleceniu.

Najczęstsze pytania

Podstawa merytoryczna artykułu

Ostatnia aktualizacja: wrzesień 2026 r. Stan prawny na dzień publikacji.

Podstawy prawne: art. 4 § 1, art. 13 § 1, art. 18 § 2, art. 37a § 1 i 2, art. 46 § 1, art. 66 § 1 i 2, art. 67 § 3, art. 101 § 1 pkt 3 i 4, art. 102 § 1, art. 115 § 12, art. 157, art. 190 § 1, art. 190a § 1, art. 191 § 1, 1a, 2 i 3, art. 193, art. 217, art. 267, art. 282, art. 284 i art. 288 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny; ustawa z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r. poz. 2600), w tym art. 25 i art. 27 ust. 1; art. 12 § 3 i art. 275a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

Orzecznictwo: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1998 r., I KZP 22/98 (przemoc wobec osoby jako bezpośrednie fizyczne oddziaływanie na człowieka); postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2021 r., IV KK 13/21 (użycie rzeczy jako narzędzia bezpośredniego oddziaływania na człowieka może stanowić przemoc wobec osoby); postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2014 r., II KK 346/13 (znaczenie realnej, prawnie chronionej wierzytelności lub usprawiedliwionego przekonania o jej istnieniu dla art. 191 § 2 KK). Tezy orzeczeń należy odnosić do konkretnych stanów faktycznych.

Treść niniejszego artykułu ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.